Królestwo Polskie (1916-1918)
| Królestwo Polskie | |||||
|
|||||
|
|||||
| Konstytucja | nie uchwalona[1], aktem najwyższej rangi, wstępnie określającym ustrój, był patent w sprawie Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem z 12 września 1917 r. |
||||
| Język urzędowy | polski | ||||
| Stolica | Warszawa | ||||
| Ustrój polityczny | monarchia konstytucyjna | ||||
| Ostatnia głowa państwa | Rada Regencyjna - organ kolegialny zastępujący króla i regenta |
||||
| Ostatni szef rządu | Władysław Wróblewski[2] - Prezydent Ministrów w prowizorium rządowym |
||||
| Powierzchnia • całkowita |
106 000[3] km² |
||||
| Liczba ludności () • całkowita • gęstość zaludnienia |
11 000 000 ok. 104 osób/km² |
||||
| Jednostka monetarna | * rubel rosyjski * marka polska w Generał Gubernatorstwie Warszawskim[4] * korona austro-węgierska w Generał Gubernatorstwie Lubelskim[5] |
||||
| Sposób utworzenia | * przekroczenie uprawnień okupanta na terenach Królestwa Polskiego, wchodzącego w skład Imperium Rosyjskiego * utworzenie zadeklarowane w proklamacji z 5 listopada 1916 * utworzenie Tymczasowej Rady Stanu 6 grudnia 1916 * deklaracja niepodległości 7 października 1918 |
||||
| Przekształcenie w republikę | przez Naczelnego Dowódcę Józefa Piłsudskiego dekretem z 22 listopada 1918 ogłoszonym 29 listopada 1918 |
||||
| Religia dominująca | katolicyzm | ||||
| Strefa czasowa | UTC +1 | ||||
Królestwo Polskie (niem. Regentschaftskönigreich Polen, Regencyjne Królestwo Polskie) – państwo zależne od II Rzeszy Niemieckiej i Austro-Węgier[6], powstałe na terenie Królestwa Kongresowego[7] w efekcie austriacko-niemieckiej konferencji i wspólnej proklamacji cesarza Niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier z 5 listopada 1916. Proklamacja ta nie określała jednak granic Królestwa Polskiego. Pozostając pod kontrolą Niemiec i Austro-Węgier, oraz nie mając zasadniczo możliwości prowadzenia własnej polityki zagranicznej[8], Królestwo Polskie praktycznie nie zaistniało jako samodzielny byt państwowy. Niemniej stało się ono zalążkiem niepodległego państwa polskiego, określanego jako II Rzeczpospolita.
Spis treści |
[edytuj] Działalność Tymczasowej Rady Stanu
Chronologicznie pierwszym, ustanowionym 6 grudnia 1916 r. przez władze okupacyjne[9], organem Królestwa Polskiego była Tymczasowa Rada Stanu, utworzona jako organ doradczy w sprawach prawodawczych i pomocniczy przy tworzeniu instytucji państwowych w Królestwie Polskim. Pracami Rady kierował Wacław Niemojowski, powołany na stanowisko Marszałka Koronnego. Przy pomocy Wydziału Wykonawczego[10] Tymczasowa Rada Stanu przygotowywała się do przejęcia władzy w przekazywanych jej przez władze okupacyjne dziedzinach.
Członkowie Tymczasowej Rady Stanu podali się do dymisji 25 sierpnia 1917 r. w związku z kryzysem przysięgowym. Ustanowiona 28 sierpnia 1917 r. Komisja Przejściowa Tymczasowej Rady Stanu, w składzie: Józef Mikułowski-Pomorski[11], Stanisław Bukowiecki i Kazimierz Natanson kontynuowała prace Tymczasowej Rady Stanu, przejmując od władz okupacyjnych sądownictwo – 1 września 1917 r. – i szkolnictwo – 1 października 1917 r.
Pozostałymi osiągnięciami Tymczasowej Rady Stanu była zorganizowanie służby zdrowia, wprowadzenie języka polskiego w pracach samorządu lokalnego oraz wykształcenie 2 tysięcy urzędników państwowych.
[edytuj] Rządy Rady Regencyjnej
Od 27 października 1917 zwierzchnią władzą państwową w Królestwie Polskim pełniła powołana przez władze okupacyjne Rada Regencyjna[13], w której skład weszli arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski oraz Józef Ostrowski[14].
Pierwszą Radą Ministrów powołaną przez Radę Regencyjną był rząd Jana Kucharzewskiego. Rząd ten przejął kompetencje, struktury i personel Komisji Przejściowej Tymczasowej Rady Stanu oraz Wydziału Wykonawczego[15]. W dniu 12 lutego 1918 r. rząd Kucharzewskiego zgłosił dymisję, w związku z ujawnieniem niekorzystnych dla Królestwa Polskiego postanowień traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Ukraińską Republiką Ludową, zawartego 9 lutego 1918 r. w Brześciu Litewskim (cesja południowo-wschodnich terenów Królestwa Kongresowego na rzecz Ukrainy[16]).
W dniu 9 kwietnia odbyły się wybory do Rady Stanu Królestwa Polskiego, quasiparlamentarnego organu Królestwa Polskiego. Natomiast z powodu sprzeciwu Niemiec oraz cesarza Austrii Karola I wobec kandydatury Karola Stefana Habsburga, Królestwo Polskie pozostawało bez monarchy.
[edytuj] Po deklaracji niepodległości
Rada Regencyjna 7 października 1918 zadeklarowała niepodległość Polski[17]. Rozwiązano Radę Stanu i zapowiedziano zwołanie Sejmu. Pięć dni później Rada Regencyjna pozbawiła generał-gubernatora warszawskiego Hansa Beselera władzy nad wojskiem polskim[18]. 25 października powołano rząd Józefa Świeżyńskiego, który jako pierwszy nie starał się o akceptację władz okupacyjnych niemieckich i austro-węgierskich.
[edytuj] Lista gabinetów rządowych Królestwa Polskiego
[edytuj] Siły zbrojne
Ustanowienie zależnego od Niemiec i Austro-Węgier Królestwa Polskiego było przede wszystkim spowodowane faktem, że przedłużająca się I wojna światowa zmusiła państwa centralne do poszukiwania rezerw mobilizacyjnych na okupowanych ziemiach polskich. Siłami zbrojnymi Królestwa, tworzonym od podstaw na terenie Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego na bazie Legionów, była Polska Siła Zbrojna (od 12 października 1918 r. obowiązywała nazwa Wojsko Polskie).
Rada Regencyjna w różnym zakresie sprawowała też kontrolę nad korpusami wschodnimi[19], rozbrojonymi przez państwa centralne i rozformowanymi w okresie od kwietnia do czerwca 1918 r.[20]
Na polecenie Komisji Wojskowej Rady Regencyjnej w drugiej połowie października 1918 r. płk. Władysław Sikorski podjął próbę zorganizowania w Galicji oddziałów Wojska Polskiego spośród byłych oficerów i szeregowych Polskiego Korpusu Posiłkowego. W związku z tym we Lwowie i w Krakowie miały też zostać utworzone Okręgowe Komendy Uzupełnień[21].
[edytuj] Okres przejściowy przed formalnym ustanowieniem republiki
W dniu 14 listopada 1918 Rada Regencyjna rozwiązała się, przekazując swoje uprawnienia najwyższej władzy państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu. Wydany tego dnia dekret w tej sprawie został ogłoszony dopiero 29 listopada 1918 roku w Dzienniku Praw Państwa Polskiego Nr 17[22]. W dzienniku tym ogłoszony został również dekret w sprawie przekazania naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu z 11 listopada 1918 r. (poz. 38), zawierający dwie wzmianki o republikańskim ustroju państwa, dekret Naczelnego Dowódcy z 14 listopada 1918 r. (poz. 40) oraz dekret Naczelnego Dowódcy o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej z 22 listopada 1918 r. (poz. 41). Przy faktycznym sprawowaniu najwyższej władzy przez Naczelnego Dowódcę Józefa Piłsudskiego bez ogłaszania aktów prawnych dotyczących zniesienia monarchii, czas od 14 do 29 listopada 1918 r. można uznać za okres przejściowy przed formalnym ustanowieniem republiki.
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
- angielski tekst protestu rządów brytyjskiego, francuskiego i włoskiego przeciwko proklamacji z 5 listopada 1916 r.
- angielski tekst protestu rządu rosyjskiego przeciwko proklamacji z 5 listopada 1916 r.
- angielski tekst traktatu pokojowego państw centralnych z Ukrainą, zawartego 9 lutego 1918 r. w Brześciu Litewskim
- deklaracja niepodległości - dekret Rady Regencyjnej z 7 października 1918 r. (M.P. Nr 168) na stronach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie
- orędzie Rady Regencyjnej w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania najwyższej władzy państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich brygadjerowi Józefowi Piłsudskiemu (Dz. P.P.P. nr 17, poz. 39) na stronie Wszechnicy Konstytucyjnej Trybunału Konstytucyjnego
Przypisy
- ↑ zgodnie z art. 20 ustawy o Radzie Stanu Królestwa Polskiego z 4 lutego 1918 r., współdziałając w ustawodawstwie, Rada Stanu miała w szczególności powziąć uchwałę w sprawie projektu konstytucji Królestwa Polskiego
- ↑ gdyby za ostatni dzień istnienia monarchii uznać 29 listopada, kiedy to opublikowany został dekret Naczelnego Dowódcy o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej z 22 listopada 1918 r., to ostatnim rządem Królestwa Polskiego byłby gabinet Jędrzeja Moraczewskiego; należy przy tym jednak wskazać, że Józef Piłsudski w dekrecie z 14 listopada 1918 r. nazywa Radę Ministrów "Rządem Republiki"
- ↑ H. Cywiński Dziesięć wieków pieniądza polskiego, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1987, str. 182 i 188
- ↑ od 26 kwietnia 1917 r. jedyny prawny środek płatniczy na tym obszarze
- ↑ H. Cywiński Dziesięć wieków pieniądza polskiego
- ↑ zob. również: Mitteleuropa
- ↑ współistniejące i powiązane z Generalnym Gubernatorstwem Warszawskim oraz Lubelskim - jednostkami administracyjno-terytorialnymi władz okupacyjnych państw centralnych utworzonymi wcześniej na tym terenie
- ↑ zgodnie z postanowieniami art. V patentu w sprawie Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem międzynarodowa reprezentacja Królestwa Polskiego i prawo zawierania umów międzynarodowych mogły być wykonywane przez polską władzę państwową dopiero po ukończeniu okupacji
- ↑ rozporządzeniem generał-gubernatorów Karla von Kucka i Hansa von Beselera z 6 listopada 1916 r. o Tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskim
- ↑ jako aparat wykonawczy stanowił on zalążek rządu
- ↑ wcześniej wiceprzewodniczący TRS
- ↑ B. Hutten-Czapski, Sześćdziesiąt lat życia politycznego i towarzyskiego, t. 2, s. 497
- ↑ zgodnie z art. I ust. 1 patentu w sprawie Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem z 12 września 1917 r., zgodnie z art. VI patentu wszedł on w życie z chwilą ustanowienia Rady Regencyjnej; członkowie Rady Regencyjnej złożyli przysięgę przysięgę 27 października 1917 r. i z tego też dnia pochodzi pierwsze orędzie Rady - Z. Winnicki, "Rada Regencyjna Królestwa Polskiego i jej organy", Wrocław 1991, s. 33
- ↑ sygnując akty prawne arcybiskup Aleksander Kakowski z czasem zrezygnował z używania tytułu arcybiskupa, Zdzisław Lubomirski nie używał zaś przy tej czynności tytułu arystokratycznego
- ↑ stosownie do postanowień art. 37 dekretu Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem z 3 stycznia 1918 r.
- ↑ zgodnie z art. II ust. 1 i 2 tego traktatu na północ od istniejącej granicy pomiędzy Austro-Węgrami a Ukrainą, zaczynając od Tarnogrodu granica miała przebiegać ogólnie wg linii: Biłgoraj, Szczebrzeszyn, Krasnystaw, Puchaczów, Radzyń, Międzyrzec, Sarnaki i Mielnik (oraz dalej na północ od Bugu: Wysokie Litewskie, Kamieniec Litewski, Prujany i Jezioro Wygonowskie); do momentu wejścia w życie traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją, zawartego 3 marca 1918 r. w Brześciu Litewskim, w którym Rosja zrzekała się tych terenów, taka cesja stanowiła przekroczenie uprawnień władz okupacyjnych określonych w konwencji haskiej IV; po upadku Cesarstwa Niemieckiego i Austro-Węgier, 13 listopada 1918 Rosja jednostronnie anulowała traktat pokojowy, faktycznie nie przekazano również Ukrainie określonych w traktacie pokojowym terenów Królestwa Polskiego; zob. również: Gubernia chełmska
- ↑ dekret z dnia 7 października 1918 r.
- ↑ dekret z 12 października 1918 r. zawierający rotę przysięgi
- ↑ J. Woyno, Polskie formacje wojskowe w Rosji 1914-1920 w świetle dokumentów CAW
- ↑ I Korpus - 21 maja, II Korpus - 11 maja w efekcie bitwy pod Kaniowem, III Korpus - 20 kwietnia i 10 czerwca
- ↑ Artur Leinwand, Obrona Lwowa w listopadzie 1918 roku
- ↑ dekret w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania Najwyższej Władzy Państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu z 14 listopada 1918 r. (Dziennik Praw Państwa Polskiego Nr 17, poz. 39)
|
|||||||||||||||||
